Paranaländer, revolviendo los sebos más secretos de Rio de Janeiro, logró cazar una joya reciente de la cultura mbya guaraní.
«Tekoypy rã» (A origen de nós) de Carlos Papá, Dantes editora, 2026, Rio de Janeiro.
Este libro recopila los nhemombe’u aprendidos por el autor (Mbya guaraní de la aldea Rio Silveira, São Paulo, en la Mata Atlántica, selva subtropical sudamericana conocida como Nhe’ēry, es decir, lugar donde las almas se bañan) junto a su madre Kunhã Tata, y también con las personas de edad más provecta de su pueblo. Nhemombe’us en guaraní y portugués que fueron grabados a lo largo de muchos encuentros. Mientras la familia (Cristine Takuá, Kauê, Djeguaka y Suri Jera) ilustraba y Léo Wera transcribía y traducía.
Hemos seleccionado tres historias como ejemplos del contenido del libro:
Ymã mã oiko raka’e, tatu. Oao rã py oeka, ha’e vypyNhanderu reve ijavu agua oeka oikovy.
Ha’e ramĩ py mã, ha’e ojou mã Nhanderu oikoa.
Ha’evy py Nhanderu py oo, vy rimã Nhanderu pe oporandu.
-Xeao rã ra’nga aipota rejapo xevy pe. Teĩ, mbarigui, iro’y, ha’e raĩgua aendu vy rimã aipota ra’nga xeao rã rejapoxevype.
He’i ramõ Nhanderu:
-Ajapo rã aetu. Va’eri, jety ty oĩ va’e, areko’i va’e kueremoatyrõ mba’i ramõ, ajapo rã ndeao rã. Remba’eaporeikovy aja mã xee ajapo rã ndeao rã.
Ha’evy rimã, oao rã oporandu, ha’evy rimã:
-Aiko ra’ē tu, nde jety ty rupi.
(Hace mucho tiempo, el tatú buscaba a Nhanderu, porque necesitaba ropa para vestirse.
Y así, buscando ropa, llegó a la casa de Nhanderu.
Cuando llegó a la casa de Nhanderu le dijo:
-Quería que usted hiciera una ropa para mí porque los jejenes me atacan paso frío. Por eso quiero que me haga una ropaã.
Y Nhanderu:
-Te hago. Pero me tienes que limpiar el rozado donde planté batatas. Si lo limpias, te hago la ropa.
Y el tatú:
-Limpiaré donde plantaste las batatas)
Xero (fragmento)
Nhande mã nhandeayvu pytũ re, yvy ijypy re, mba’eixa tu ko yvy ijypya? Ko, xee aikuaa pota nhangu rei aikovy va’emã, mamtu nhande jareko nhanderekomȳa re jaikuaa potaa, ko ko’ē nhavõ ijypya re?
Nhandero py.
(Casa
La gente habla de lo oscuro, del comienzo del mundo, ¿de qué es comienzo del mundo? ¿Lo que me intriga mucho dónde queda la responsabilidad de nuestra propia vida, dónde todo comienza todos los días?
Es en nuestra casa)
Yva pegua jaxy tata
inhakã regua, o vera vera
Nhamandu minha, ko’ē nhavõ,
omoexã kã jaiko’i agua
Yva pegua jaxy tata
inhakã regua, o vera vera
Nhamandu minha, ko’ē nhavõ,
omoexã kã oyvyrupare
(La estrella que pertenece al infinito
Y la corona en la cabeza brilla brilla
El sol que ven todos los días
Que hace brillar para que todos vivan
La estrella que pertenece al infinito
Y la corona en la cabeza brilla brilla
El sol que ven todos los días
Que hace brillar en su lecho de la tierra)



